Monopol to forma struktury rynkowej, w której na danym rynku działa tylko jeden dostawca lub producent określonego produktu lub usługi, który nie posiada bliskich substytutów. Oznacza to, że pojedyncza firma ma wyłączną kontrolę nad podażą danego dobra lub usługi, a konsumenci nie mają możliwości wyboru alternatywnych źródeł zakupu. Kluczową cechą monopolu są wysokie bariery wejścia dla potencjalnych konkurentów, które mogą mieć charakter prawny (np. patenty, licencje rządowe, regulacje), ekonomiczny (np. ogromne koszty początkowe, efekt skali, kontrola nad kluczowymi zasobami), technologiczny lub naturalny (tzw. monopol naturalny, gdzie efektywne jest działanie tylko jednego dostawcy ze względu na strukturę kosztów, np. sieci przesyłowe).
Monopolista ma znaczną kontrolę nad ceną swoich produktów (jest tzw. „price-makerem”), choć jego zdolność do podnoszenia cen jest wciąż ograniczona elastycznością popytu – zbyt wysoka cena może prowadzić do spadku popytu lub poszukiwania odległych substytutów. Z perspektywy marketingu, monopol radykalnie zmienia dynamikę działań rynkowych. Firma monopolistyczna nie musi konkurować ceną ani agresywnie promować swoich produktów w celu pozyskania klientów od rywali, ponieważ tych rywali po prostu nie ma. Zamiast tego, strategie marketingowe monopolisty koncentrują się raczej na budowaniu długoterminowej lojalności, wizerunku (public relations), zarządzaniu popytem (np. poprzez edukację rynku o korzyściach z produktu), uzasadnianiu swojej pozycji rynkowej i cen oraz często na minimalizowaniu ryzyka interwencji regulacyjnej ze strony rządu (np. poprzez działania CSR – Corporate Social Responsibility). Celem jest utrzymanie stabilności rynkowej i maksymalizacja zysków w długim okresie, przy jednoczesnym unikaniu zarzutów o nadużywanie pozycji dominującej.
Praktycznym przykładem zastosowania monopolu jest lokalne przedsiębiorstwo wodociągowe w dużym mieście. Jest to zazwyczaj monopol naturalny, ponieważ duplikowanie infrastruktury (rozległej sieci rur, stacji uzdatniania wody, itp.) przez inną firmę byłoby ekonomicznie nieefektywne i technicznie trudne, prowadząc do niepotrzebnego marnotrawstwa zasobów i wyższych kosztów dla konsumentów. W takiej sytuacji działania marketingowe przedsiębiorstwa wodociągowego nie koncentrują się na agresywnej walce o klienta z konkurencją, lecz na komunikacji wartości związanych z niezawodnością, bezpieczeństwem i jakością dostarczanej wody, programach edukacyjnych dla mieszkańców na temat oszczędzania wody, budowaniu pozytywnego wizerunku poprzez inicjatywy społeczne oraz transparentności w kwestii taryf i inwestycji w infrastrukturę.
W kontekście terminologii bliskoznacznej, monopol często utożsamiany jest z pozycją dominującą, dominacją rynkową lub wyłącznością rynkową. Do terminów powiązanych należą: oligopol (rynek kontrolowany przez niewielką liczbę firm), monopson (istnienie tylko jednego kupującego), konkurencja monopolistyczna (wiele firm oferujących produkty zróżnicowane) oraz bariery wejścia. Istotnymi pojęciami są również prawo antymonopolowe (antytrust), regulacja rynkowa oraz siła rynkowa, rozumiana jako zdolność firmy do wpływania na cenę rynkową produktu lub usługi.